Czasopismo "Wspólnota" stworzyło ranking zmiany ludności w gminach w latach 2009-2024. Spadek liczby mieszkańców przestał być zjawiskiem punktowym, a stał się trendem ogólnokrajowym. Jak sytuacja wygląda w naszym powiecie? O tym poniżej.

W drugiej dekadzie XXI w. liczba mieszkańców Polski rosła, choć był to wzrost bardzo powolny. W 2009 r. populacja wynosiła, według danych GUS, 38,167 mln osób. Do roku 2020 wzrosła do 38,266 mln. Po 2020 r. trend uległ odwróceniu. W 2023 r. liczba ludności spadła o ponad pół miliona - do 37,637 mln, a w 2024 r. do 37,489 mln, czyli o kolejne blisko 150 tysięcy.

Podczas gdy w latach 2004–2020 (lata ujęte w poprzednim rankingu) spadek populacji wystąpił w 58 proc. gmin, to w latach 2009–2024 dotyczył już 72 proc. jednostek.

Zróżnicowanie przestrzenne

Wzrost demograficzny odnotowuje się przede wszystkim w obszarach podmiejskich. Przy czym nie chodzi tylko o największe ośrodki metropolitalne, jak Warszawa, Wrocław, Poznań czy Gdańsk, ale tak że część mniejszych ośrodków subregionalnych, takich jak Słupsk, Ełk czy Suwałki. Jedyne miasta wojewódzkie, wokół których nie widać wyraźnego pierścienia wzrostu, to Opole i Katowice.

Następuje wzrost polaryzacji zjawisk demograficznych. O ile ogólna liczba gmin notujących spadek liczby ludności wzrosła, to w porównaniu z rankingiem sprzed pięciu lat wzrosła też liczba jednostek notujących gwałtowny wzrost. Najwięcej gwałtownie rosnących gmin jest wokół Warszawy (10), Wrocławia i Poznania (po 8) oraz Trójmiasta (7). Ale rekordzistką jest gmina Stawiguda koło Olsztyna, w której liczba mieszkańców w ciągu 15 lat wzrosła ponad dwuipółkrotnie.

Na przeciwnym biegunie - najszybciej wyludniających się obszarów - znajdują się peryferyjnie położone gminy wiejskie, tj. w południowej części województwa podlaskiego (oraz kilku sąsiadujących z nim gmin leżących już w województwie mazowieckim), a w dalszej kolejności wschodnia część Lubelszczyzny. Wśród łącznie siedmiu gmin, które w ciągu 15 lat (od 2009 do 2024 r.) straciły ponad jedną czwartą mieszkańców, aż sześć położonych jest w powiatach hajnowskim i siemiatyckim (siódmą jednostką na tej liście jest miasto Hel).

[ZT]343666[/ZT]

Depopulacja w Polsce na tle innych krajów

Mimo, że tempo depopulacji w wielu polskich gminach jest szybkie, to nie jest niczym nadzwyczajnym w skali europejskiej. Negatywnie wyróżnia się pod tym względem zwłaszcza wschodnia część kontynentu. Szybkie (powyżej 1 proc. średniorocznie) tempo depopulacji dotyczy ponad połowy gmin w Albanii, Serbii czy Bułgarii (w dwóch pierwszych krajach zbliża się do 90 proc., co oznacza, że w błyskawicznym tempie wyludniają się niemal wszystkie gminy). Bardziej dramatyczne niż w Polsce zmiany obserwujemy także na Litwie, jak również w landach wschodniej części Niemiec.

Wpływ depopulacji na funkcjonowanie samorządów

Badania wyraźnie wskazują, że w większości przypadków zatrzymanie depopulacji nie jest możliwe. Trzeba raczej koncentrować się na łagodzeniu jej skutków. W tym kontekście coraz częściej mówi się o koncepcji „inteligentnego kurczenia się” (smart shrinking), która pomaga minimalizować negatywne konsekwencje zmian demograficznych i pozwala lepiej dostosować rozwój lokalny do nowych realiów.

Jaki ma to wpływ na funkcjonowanie samorządów? Autorzy stawiają tezę, że zmiany demograficzne oddziałują na co najmniej trzy aspekty ich działalności:
a) Wpływ na koszty dostarczania oraz na dostępność lokalnych usług - Maleje liczba odbiorców usług, co często skutkuje wzrostem kosztów jednostkowych (w przeliczeniu na jednego odbiorcę). Prowadzić to może do spadku dostępności usług, co z kolei zmniejsza atrakcyjność dla potencjalnych mieszkańców i prowadzi do pogłębiania procesu wyludniania.

Zjawisko takie można opisać na przykładzie dostępu do edukacji w szkołach podstawowych. Niedawne badania prowadzone w NIST wykazały, że zamykanie małych szkół wiejskich następuje najczęściej we wsiach, które najszybciej się wyludniają. To zrozumiałe zjawisko, ponieważ w takich miejscowościach koszty w przeliczeniu na jednego ucznia rosną najszybciej, a utrzymanie jakości edukacji w bardzo małej placówce jest bardzo trudne, a czasem wręcz niemożliwe. Ale badania wskazują, że likwidacja szkoły jeszcze bardziej przyspiesza proces wyludniania. Zjawisko to zyskało nazwę „spirali upadku”. Podobne zagrożenie może wiązać się z innymi usługami publicznymi, np. likwidacją przedszkoli, ograniczaniem transportu publicznego (np. likwidacją przystanków czy tras kolejowych), zamykaniem oddziałów położniczo-ginekologicznych w lokalnych szpitalach.

b) Depopulacja może osłabiać sprawność funkcjonowania administracji. Mniejsza skala zadań oznacza zwykle konieczność ograniczenia wielkości urzędu, co z kolei zmniejsza możliwości specjalizacji - pojedynczy urzędnicy muszą obejmować coraz szersze, często bardzo zróżnicowane zakresy obowiązków. W efekcie rośnie znaczenie dobrze zaplanowanych szkoleń i systemów podnoszenia kwalifikacji.

c) Wpływ na demokrację lokalną. Wpływ bezpośredni może wiązać się ze spadającą konkurencyjnością wyborów samorządowych. Już teraz w wielu gminach (przede wszystkim małych i bardzo małych) pojawia się tylko jeden kandydat na wójta (burmistrza), a znacząca część mandatów radnych obsadzana jest bez rywalizacji wyborczej. Można się spodziewać, że wraz z postępującym wyludnianiem się gmin zjawisko to będzie się nasilać.

Gminy z powiatu koneckiego w Rankingu zmiana liczby ludności w gminach w latach 2009–2024

Im wyższa pozycja w rankingu, tym gorzej, bo oznacza większy spadek liczby mieszkańców. 

Miasta powiatowe (267 jednostek): Końskie - miejsce 66; zmiana liczy ludności wyniosła -11,30%. (W poprzednim zestawieniu - lata 2004 -2020-  Końskie znajdowały się na 103 miejscu).

Małe miasta (680 jednostek): Stąporków - miejsce 32; zmiana liczy ludności wyniosła -16,49%. (W poprzednim zestawieniu - lata 2004 -2020-  Stąporków znajdował się na 34 miejscu).

Radoszyce - miejsce 210; zmiana liczy ludności wyniosła -10,60%. (W poprzednim zestawieniu - lata 2004 -2020-  Radoszyce znajdowały się na 245 miejscu).

Gowarczów - miejsce 299; zmiana liczy ludności wyniosła -8,48%. (W poprzednim zestawieniu - lata 2004 -2020-  Gowarczów znajdował się na 254 miejscu, ale wśród gmin wiejskich).

Gminy wiejskie (1464 jednostki): Fałków - miejsce 89; zmiana liczy ludności wyniosła -16,806%. (W poprzednim zestawieniu - lata 2004 -2020-  Fałków znajdował się na 194 miejscu).

Słupia Konecka - miejsce 110; zmiana liczy ludności wyniosła -15,905%. (W poprzednim zestawieniu - lata 2004 -2020-  gmina znajdowała się na 164 miejscu).

Ruda Maleniecka - miejsce 234; zmiana liczy ludności wyniosła -12,430%. (W poprzednim zestawieniu - lata 2004 -2020-  gmina znajdowała się na 171 miejscu).

Smyków - miejsce 862;  zmiana liczy ludności wyniosła -1,240%.  (W poprzednim zestawieniu - lata 2004 -2020-  gmina znajdowała się na 931 miejscu).

Źródło: Ranking: Zmiany liczby ludności w gminach w latach 2009–2024, autorzy Paweł Swianiewicz, Julita Łukomska